Ein af höfuðsyndunum á Íslandi er að þykja leiðinlegur, nöldurgjarn og setja sig upp á móti einhverju sem bróðurpartur þjóðarinnar er búinn að ákveða að sé eitthvað svo frábært. Líklega er það einkenni smáþjóða að líta nánast á það sem svik ef einhver setur sig upp á móti niðurstöðu fjöldans um hin einu og sönnu gildi. Það má til dæmis helst ekki efast um það að neinu leyti að Ísland sé frábærast, með fallegustu náttúruna, besta fólkið og svo fram eftir götunum. Kannski náði þetta óþol gegn nöldri hinna fáu hámarki í góðærinu öllu þegar að þeir, bæði innlendir og erlendir, voru taldir vera haldnir illum kenndum og hreinlega mannvonsku ef þeir leyfðu sér að lýsa vanþóknun sinni á ofgnótt íslenskra útrásarvíkinga og gagnrýnisleysi fjöldans.
Þetta hefur nákvæmlega ekkert breyst. Hlutum hefur bara verið skipt út. Nú er búsáhaldabyltingin frábærust, þrátt fyrir að hún hafi bara beinst að því að koma sumum öflum útrásarinnar frá (lét til dæmis forsetann alveg í friði, líklega af því að hann er af vinstri sinnuðu bergi brotinn). Enginn má efast um það. Ísland hefur það verst í heimi og á mesta heimtingu á hjálp umheimsins, þrátt fyrir að enginn á Íslandi hafi, mér að vitandi, lagt neitt sérstaklega í að kanna ástandið annars staðar og athuga hvort það gæti hugsanlega verið verra þar. Enginn má samt efast um það. Alþjóðasamfélagið hefur tekið sig saman um það helsta verkefni við sitt, nú á krísutímum um allan heim, að einbeita mestum sínum kröftum í það að vera nógu andstyggilegt og vont við Ísland og það mögulega getur. Enginn má heldur efast um það.
Og nú má enginn efast um hvað þjóðfundurinn um síðustu helgi hafi verið aldeilis frábær og æðislegur í alla staði.
Kannski er samt best að slá ákveðna varnagla. Ég er fullkomlega tilbúinn til þess að virða fyllilega það framtak sem þjóðfundurinn var og skal fyrstur manna bakka með allar efasemdir um niðurstöður hans og vona satt best að segja að hann leiði til alls góðs og ég hafi þar með algjörlega rangt fyrir mér með alla mína tortryggni. Og kannski var þetta algjörlega frábær fundur. Kannski þurfti maður bara að vera þarna til þess að átta sig á því. Það má vel vera.
En ég kemst ekki hjá því að hugsa dálítið til gamals og góðs atriðis úr Fóstbræðraþáttunum frábæru. Þar var auglýst fyrirbæri sem hét spliff, donk og gengja. Grínið var sett upp í formi auglýsingar, álíka þeim sem tíðkast hjá fyrirtækjum sem selja óþarfa, þar sem engin leið er að átta sig á því hvað er verið að auglýsa fyrr en í lok auglýsingar. Hvert væmið myndskotið rekur annað og auglýsandinn getur verið að auglýsa allt frá viðbótarlífeyrissparnaði eða þjónstuveri einhvers banka til nýs jeppa eða líftryggingar.
Spliff, donk og gengja var auglýst sem frábært að öllu leyti og fólk keypti fyrirbærið unnvörpum - enda var það frábært. Eini gallinn var bara að það var ekki hægt að nota það til neins. En hvaða máli skipti það?
Nú spyr ég mig, í leiðindum mínum og nöldri, hvað kom út úr þessum þjóðfundi? Við sjáum misjafnlega stórt skrifuð orð í mismunandi litum þar sem ,,heiðarleiki" er mikilvægastur, ,,virðing" aðeins minna, svo ,,réttlæti" og svo koll af kolli, allt þar til við komum að orðum sem rétt er hægt að rýna í á tölvuskjánum. Orð eins og ,,jöfnuður", ,,mannréttindi" og ,,menntun". ,,Fjölskylda" ,,umburðarlyndi" og ,,öryggi" eru svo varla læsileg.
Fyrirgefið að ég spyrji, en hvað í veröldinni þýðir þetta?
Hvað þýðir líka: ,,Sjálfbærni, réttlæti, vel menntað og upplýst samfélag með sterkum leikreglum þar sem atvinna er næg og búið vel að börnum" eða ,,Fjölskylduvænt vel menntað þjóðfélag með jafna möguleika til menntunar og atvinnu og áherslu á ábyrga nýsköpun" eða ,,Samfélag sem tekur þátt í alþjóðasamfélaginu og leggur áherslu á skilvirka heilbrigðisþjónustu, nýtingu innlendra aðlinda og styður við nýsköpun og þróun". Hvað af þessum frösum geta ekki allir þegnar allra landa skrifað undir á öllum tímum? Hver gæti verið ósammála einhverju þessara atriða?
Svo má, þar að auki, spyrja sig hvort Jón Ólafsson, heimspekingur við Háskólann á Bifröst, hafi ekki haft rétt fyrir sér um daginn þar sem hann lýsti miklum efasemdum, galt jafnvel varhug við allri þessari endalausu áherslu á að ná alltaf fram einhverri vel orðaðri þjóðareiningu þar sem allir þyrftu að vera sammála. Dynamískt og heilbrigt samfélag þrifist einmitt á átökum andstæðra skoðana, ekki því að hægt sé að keyra hluti áfram í nafni þess að þjóðin hafi komist að einróma niðurstöðu á fundi, skipulögðum af einkaaðilum sem sumir voru fyrir kortéri síðan að klappa í svallveislu með Baugi í Mónakó.
Það er alla vega, hvað sem öðru líður, eitthvað óhugnanlega austur-þýskt við skilgreindan ,,þjóðarvilja".
Æi, og svo vona ég að svona setningar, eins og eftirfarandi, miðist bara við eitthvað sem einhver einn hefur sagt en endurspegli ekki skoðanir fundarins: ,,Áhersla á lýðræði, menntun og atvinnulíf gefur af sér næsta stóra hugsuð heimsins, Ísland verður vagga jákvæðni og góðra lífskjara". Enn og aftur segjumst við ætla að verða best. Af hverju alltaf best?! Er það svo nauðsynlegt að við eignumst ,,næsta stóra hugsuð heimsins"? Af hverju ekki bara að vera sjálfum okkur til sóma, almennileg við aðra, nægjusöm, skynug og vandvirk í því sem við tökum okkur fyrir hendur? Það vona ég alla vega að séu gildin sem foreldrar brýna fyrir börnunum sínum í stað þess að ota þeim alltaf út í gegndarlausan belging og metnað um að allir þurfi alltaf að vera ,,bestir" til að fólk geti á sjálfu sér tekið.
Er ég orðinn ofsalega leiðinlegur ef ég segi að þetta allt saman minni mig eiginlega einna mest á ímyndarnefndina sem að Ingibjörgu Sólrúnu og Geir Haarde fannst svo mikilvægt að stofna þar sem mest áhersla var á ímynd Íslands í frösum í stað þess að tékka fyrst á innihaldinu? Þar átti kraftur og hrein náttúra og best og best og best og best og best og best líka að vera til leiðsagnar. Ég átta mig alla vega ekki alveg til fullnustu á því af hverju það er svona rosalega mikilvægt að búa til stikkorðamynd þar sem ,,heiðarleiki" er með rosastóru letri en ,,menntun" og ,,fjölskylda" sjást varla. Hvað þýðir það í raun og veru? Af hverju er heiðarleiki mikilvægari en fjölskyldan eða menntun og hvernig þá? Af hverju er þetta ekki, alveg eins, öfugt? Getur einhver skýrt það fyrir mér á mannamáli án þess að fara út í eitthvað svona spinn um ekkert?
Jæja, nú hætti ég þessu röfli. Óska þess samt innilega að orð verði til alls fyrst. Allt er það líka gott og blessað að fólk komi saman og setji framtíðarsýn sína á blað. En mikilvægara er samt að verkin tali, fólk taki einhverja einróma þjóðarniðurstöðu í frösum hæfilega alvarlega. Haldi frekar áfram að hugsa gagnrýnt, takist áfram á innbyrðis með málefnalegum rökum, hætti endalausum belgingi um að verða alltaf best og horfi fyrst inn á við og til sinna nánustu um hvernig byggja má upp betra samfélag.
Þurfi ekki endilega frasa eða þjóðfundi til að sannfæra sig um gildi þess að heiðarleiki sé málið, ekki síður en fjölskyldan og menntun.